چرا وقتى كه نام پاك حضرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى آيد و گفته مى شود بايد صلوات بفرستيم؟
يكى از صفات خداوند در مكتب اسلام حكمت خداوند است، حكيم به كسى گفته مى شود كه كار بدون هدف و مصلحت انجام نمى دهد، از جمله آفرينش انسان است كه بنا به حكمت خلق شده و در خلقت آن غايت و هدف متعالى فرض شده است.
از طرفى خداوند غنى بالذات است لذا در خلقت و آفرينش به حكم عقل و نقل چيزى عايد او نخواهد شد كه در غير اين صورت او كمال مطلق و غنى بالذات نخواهد بود. بنابراين در خلقت هر چه خير است به مخلوقين برمى گردد كه او فياض على الاخلاق است. انسان با دلايل كلامى و فلسفى و عقلى و نقلى بر ممكن الوجودى خود اذعان داد و به صراحت عقل مى فهمد كه خلقتش براى به كمال رسيدن و كامل شدن است. و اين را نيز مى فهمد كه همه جهات سعادت و كمال را با نردبان عقل نمى تواند طى كند، كه عقل بر او حكم مى كند تا براى نيل به سعادت ابدى قوانين و مقرراتى را بفهمد و بداند تا با به كار گماردن آن روح كمال خواهى خود را سيراب كند.
اين قانون، قانون خداست كه به وسيله وحى براى انسان ها از طرف خداوند ابلاغ مى شود و واسطه آن به نام پيامبر بايستى داراى صفت عصمت باشد تا در گرفتن دستورات از خدا و در نگهدارى آن و ابلاغش به مردم از خطا و لغزش مصون باشد.[۱]
به سبب نقل، در گذشته تاريخ پيغمبران بسيارى براى هدايت بشر آمده اند، و قرآن كريم كثرت ايشان را تأييد فرموده است و عده اى را با نام و نشان ذكر كرده است.[۲]
به نص قرآن كريم و كتب آسمانى گذشته، خاتم الانبياء(صلى الله عليه وآله) وجود مبارك حضرت محمد بن عبدالله است كه طبق روايات فريقين، علامات و معنوياتى از ايشان ظهور و بروز داشته كه با توجه به آيات متعدد از جمله آيه شريفه (لقد كان فى رسول الله اسوةٌ حسنةٌ لمن كان يرجوا لله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيراً);[۳]از خداست و ويژگى خاص در نظام خلقت خداى حكيم برخوردار است.
حتى در زمان كودكى ملك قلبش را شستشو داد.[۴] و از زمانى كه از شير گرفته شد، خداوند بزرگترين فرشته را قرين و همدم او نمود،[۵] آيات معراج، مباهله و…[۶] خود دليلى ديگر بر يگانگى و شخصيت ويژه و خاص آن حضرت دارد.
پيش از مبعوث شدن به رسالت، نبوت داشته اند، و در بعضى روايات آمده كه: “شش ماه قبل از رسالت، به نبوت مشرف شدند”;[۷] آيه شريفه ۹ و ۱۰ سوره علق، اشاره به نماز خواندن آن بزرگوار قبل از نبوت نموده است.[۸]
دليل افضليت حضرت(صلى الله عليه وآله) شريعت، وجود مبارك خودشان، مقاماتش و اينكه او رسول است تا آخر عالم و براى همه جهانيان و كتاب او به نام قرآن حجتى براى اهل عالم و بهترين دليل براى افضليت ايشان دعوت به معارف الهى و توحيدى و ـ مبارزه دليلى قران ـ كه پيامبران پيشين(عليهما السلام) مانند آن را نياورده اند مى باشد.[۹]
و آيه شريفه: (ان الله و ملائكته يصلون على النبى يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه و سلموا تسليماً);[۱۰] علاقه خاص خداوند و فرشتگان نسبت به پيامبر(صلى الله عليه وآله) است كه به مؤمنان دستور مى دهد كه شما هم صلوات و سلام بر او بفرستيد.
صلاة در آيه در اصل به معناى انعطاف بوده و صلات خدا بر پيغمبر به معناى انعطاف او به وى است، به وسيله رحمتش البته انعطافى مطلق، چون در آيه شريفه صلات را مقيد به قيدى نكرده و همچنين صلاة ملائكه او بر آن جناب(صلى الله عليه وآله) انعطاف ايشان است بر وى، به اين كه او را تزكيه نموده و برايش استغفار كنند، و صلات مؤمنين بر او انعطاف ايشان است به وسيله درخواست رحمت براى او.
و در اينكه خداوند قبل از امر به مؤمنين كه بر او صلوات بفرستيد، نخست صلات خود و ملائكه خود را ذكر كرده، دلالتى است بر اينكه صلوات مؤمنين بر آن جناب به پيروى خداى سبحان و متابعت ملائكه اوست.[۱۱] و اين خود دليلى است بر عظمت آن بزرگوار(صلى الله عليه وآله).
صفت حكيم بودن اقتضاء دارد كه كارها با عنايت و هدف باشد، غنى ذاتى خداوند بى نيازى از هدف و غايت را مى رساند، و امر به پيروى و اطاعت و صلوات بر بهترين مخلوقش به طور حتم براى خير رساندن به ديگران است. از طرفى عقل هم حكم مى كند حال كه او بهترين مخلوقين است و مورد توجه ويژه و خاص خداوند، و از طرفى اطاعت از خدا و رسولش براى نيل به كمال مطلق واجب است، مى يابيم در اطاعت به اين امر مهم قطعاً هدف تكاملى پيروان لحاظ شده است. چون مى گوييم: “خدايا رحمتت را بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) نازل فرما وقتى رحمت بر حضرت نازل شد به ديگران هم مى رسد چون او مجراى فيض است و اگر بخواهد خيرى به
ديگران برسد بايد به عنوان رحمت خاصه نخست به حضرت(صلى الله عليه وآله) نازل شده و سپس به ديگران برسد”.[۱۲]
لذا صلوات براى توضيح درجه ما ـ فرستنده صلوات ـ است، چرا كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اشرف موجودات است، پس بايد يك كمال وجودى اى را داشته باشد كه “لا كمال فوقه” هيچ كمالى بالاتر از آن نباشد، بنابراين اعطاى كمال جديدى به ايشان كه داراى آن نباشد، تصور نمى شود، پس صلوات ما يك نحوه تعظيم و تكريم است كه در اثر آن به كمال و مرتبه آن بزرگوار هيچ اضافه نمى شود و عيناً مثل اين است كه يك سيب به باغ سيب ببرند و براى تعظيم و تكريم صاحب باغ به او بدهند، زيرا هر مزيت دينى و دنيايى از بركات رسول اكرم)است و آن حضرت صاحب همه خيرات و مبرات مى باشد.[۱۳]
صلوات بر محمد و آل محمد(صلى الله عليه وآله) فعلى از افعال ما است و علم و عمل هر دو جوهرند، كه گوهر انسان را مى سازند و عين حقيقت و ذات انسان مى شوند و انسان كامل مبراى از امكان استعدادى است كه در كمال فعليت رسيده است هر چند عبد شكور امت پس بداند كه صلوات عايد ما مى شود كه از نقص به كمال و از قوه به فعليت مى رويم نه عايد آن كه خود عارى از قوت است.[۱۴]
و صلوات، نيز مانند ساير اعمال شكل و روحى دارد، روح آن اين است كه مقام آنان را نزد خدا فهميده و بفهميم كه آنها وسيله ها و شفيع هايى نزد خدا بوده و خداوند كسى را بدون توسل به آنان نمى پذيرد. و نيز آنان به انسان به خود او اُولى مى باشند.
و پايه اين مطلب اندك شناخت واقعى است كه باعث عمل به اولويت آنان مى باشد، و آن گاه كه اين شناخت واقعى تحقق يافت و بنده با اين شناخت يك بار صلوات فرستاد، رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ده بار بيشتر و بى نهايت بر او صلوات مى فرستد، و اگر اين صلوات در دعا باشد، دعا مستجاب مى گردد.[۱۵]
و گفته اند كه فايده صلوات بر آن حضرت(صلى الله عليه وآله) براى فرستنده است كه بر اثر اين عمل پاداش مى يابد، زيرا خداى تعالى درجه و مقامى به آن بزرگوار داده و نعمت هايى به او بخشيده كه درود و دعا بر آن چيزى نمى افزايد، البته عده اى گفته اند فايده آن درخواست، بالا بردن درجه و افزوده شدن پاداش آن حضرت(صلى الله عليه وآله) هم هست، زيرا نعمت هاى خدا را اندازه نيست، و بر اين گفتار اخبار رسيده از معصومين(عليهم السلام) است كه دلالت به مطلب دارد.[۱۶]
از جمله آن روايات، اينكه صلوات بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) موجب مغفرت و بخشش گناهان است.[۱۷] از امام صادق(عليه السلام)است كه فرمود: حضرت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: هر كه بر من درود فرستد خدا و فرشتگان بر او درود فرستند، پس هر كه خواهد كم و هر كه خواهد بسيار درود بفرستد.[۱۸] و همچنين پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: صداهاتان را به درود بر من بلند كنيد كه نفاق و دو رويى را از بين مى برد.[۱۹] در جايى ديگر در حالى كه شاد بود فرمود: جبرييل به نزدم آمد و گفت: اى محمد! هر كسى بر تو يك بار درود فرستد خداوند براى او ده حسنه مى نويسد و ده گناه او را محو م يكند و ده درجه بر درجات او مى افزايد.[۲۰] و فرمود هر كسى بر من درود بفرستد خداوند و فرشتگان بر او درود مى فرستند.[۲۱]
صلوات بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن قدر ارزش و عظمت در درگاه خداوند دارد كه براى اجابت دعاها گفته اند: تا صلوات در آن نباشد به اجابت نخواهد رسيد و در دعاى مكارم الاخلاق و دعاى به والدين در صحيفه سجاديه زياد صلوات تكرار مى شود، علت همين است.[۲۲]
هشام بن سالم از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: همواره دعا از عروج به مرتبه اجابت ممنوع است تا آن كه در او صلوات بر پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و آل او فرستاده شود. سكونى نيز از حضرت امام صادق(عليه السلام) نقل كرده كه فرمودند: اگر كسى دعا كند و نام مبارك رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را با درود ياد نكند آن دعا بر بالاى سرش پرپر مى كند و توان عروج ندارد و چون نام مبارك رسول الله(صلى الله عليه وآله) را با درود يادآورى مى كند دعايش به مرتبه اجابت عروج مى نمايد.[۲۳]
بنابراين اولاً قدردانى و سپاسگزارى از حضرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) امر عقلايى است كه او واسطه فيض و اسوه و مربى و راهنماى ماست و از طرفى بهترين مخلوق خداوند و عصاره خلقت و ثانياً او و خاندانش راه و صراط اقوم براى نيل به سوى خداوند كه حتى نماز بدون ذكر صلوات بر آنان قبول نيست و ثالثاً به دليل نياز بشر به كمال و ضعف مفرط او وفور نعمت هاى خداوند بر او عقل حكم مى كند، شكر منعم و سپاسگزارى از او در گفتار و عمل، لذا خداوند فرمود من و ملائكه درود مى فرستيم بر محمد(صلى الله عليه وآله) اى مؤمنين شما نيز چنين كنيد لذا از اين جهت هم واجب و لازم است، اگر چه بيان شد كه نفس صلوات برا فرستنده است و خود راهى و صراطى براى هدايت و به كمال رسيدن بشر است.
منابع:
۱. قواعد العقائد، خواجه نصرالدين، تصحيح على ربانى گلپايگانى، بحث عصمت، ص ۹۰.
۲. شيعه در اسلام، علامه طباطبايى، ص ۸۵.
۳. سوره احزاب، آيه ۲۱.
۴. بحار، ج ۱۵، ص ۳۵۲، روايت ۳.
۵. بحار، ج ۱۴، ص ۴۷۵ و ج ۱۸، ص ۲۷۱.
۶. سوره اسرا، آيات اول.
۷. بحار، ج ۶، ص ۱۵۵.
۸. در محضر علامه طباطبايى، محمد حسين رخشا، ج اول سال ۱۳۸۰، قم، ص ۹۰.
۹. همان.
۱۰. سوره احزاب، آيه ۵۶.
۱۱. ترجمه الميزان، ج ۱۶، ص ۵۰۸ ذيل آيه.
۱۲. حكمت عبادات، آيت الله جوادى، اسرا قم، ج ۳، ص ۲۴۲، ۱۲۷۹.
۱۳. در محضر علامه، ص ۱۲۱.
۱۴. هزار و يك نكته، علامه حسن زاده، نكته ۱۸۹.
۱۵. ترجمه الراقبات، ترجمه ابراهيم محدث *، ص ۲۴۳.
۱۶. همان، ص ۲۴۴.
۱۷. كنزالعمال، ج ۱، ص ۴۳۶.
۱۸. ترجمه المراقبات، ص ۲۴۴.
۱۹. كنزالعمال، همان.
۲۰. همان.
۲۱. اصول كافى، ج ۲، ص ۴۰۲.
۲۲. شرح مناجات شعبانيه، ترجمه آيت الله محمد گيلانى، ج ۱، ص ۴۳، ۱۳۱۳.
۲۳. شرح مناجات شعبانيه.
__________________________________
